Verslag Symposium Samenwerken aan water
‘Gluren bij de buren’ en denken vanuit het doel
De locatie van het symposium 'Samenwerken in de praktijk: Regionale uitwerking afvalwaterketen' op 29 september 2011 was nog lastig te vinden vlak naast station Amersfoort. 'Maar dat is symbolisch: als je elkaar wilt vinden, dan lukt dat ook', vond dagvoorzitter Renze van Houten van Waterschap Aa en Maas. Hij nodigde de circa negentig deelnemers uit goede voorbeelden van samenwerking in de waterketen te delen en zich te laten inspireren. In alle presentaties stonden de vragen centraal: 'Wat kan een gemeente doen?', 'Wat kan een waterschap doen?', maar vooral 'Wat kunnen we samen doen?'
Kosteneffectief denken
In het Bestuursakkoord Water is besparing in de afvalwaterketen door samenwerking een belangrijk doel. 'Ongeveer 60 procent van de rioolheffing in 2020 zit in de investeringen als we op deze voet doorgaan', stelde Rob Hermans, Stichting RIONED. Dat blijkt uit de 'Benchmark riolering' waarvoor 430 gemeenten gegevens hebben aangeleverd. 'Hoe kan de gemeente verstandig besparen?' vroeg Hermans. 'Niet door de afschrijvingstermijn te verlengen en te onttrekken aan reserves, maar door lagere beheerskosten en minder investeren.' Dat vergt een andere denkrichting: niet vanuit normen en regels, maar vanuit kosteneffectiviteit en maatschappelijk nut. Beoordeel je geplande investeringen daarop, dan kan de rioolheffing 'minder meer' worden. Hermans: 'Het denken over de waterketen in termen van 'wat is écht nodig om kosteneffectief te werken' vraagt om samenwerken en een open houding. Zo kun je bedenken wat je werkelijk moet doen.'
'Denken vanuit kosteneffectiviteit vraag om een open houding'
Afvalwater bestaat niet
Ook voor een waterschap geldt: we moeten anders denken en het doen, zei Jarno de Jonge van Waterschap de Dommel. 'Om te beginnen bestaat afvalwater niet. Dat bevat tenslotte nutriënten, fosfaat, energie en water. Inmiddels bekijken dertien waterschappen of ze een energiefabriek op hun rioolzuivering kunnen laten aansluiten', vertelde De Jonge. 'Dat levert een grote besparing op.' Ook 'gluren bij de buren' oftewel winnend samenwerken leidt tot winst.
Blijven innoveren
Door te denken in risico's en functionaliteit door assetmanagement kan een waterschap ook flink besparen. De Jonge ging verder in op het project Kallisto 'waarmee we de rivier de Dommel de allermooiste willen maken'. Het houdt in dat waterstand en waterkwaliteit zeer nauwkeurig van minuut tot minuut worden gemeten. De Jonge: 'Met die metingen kunnen we modellen valideren. Op basis daarvan kunnen we virtueel verkennen en dan pas beslissen. Het is erg complex, maar we moeten blijven innoveren.'
'Ook op beleidsmatig gebied samenwerken gaat stapje voor stapje'
Eerst inhoud, dan vorm
Maar samenwerken in de waterketen is niet alleen belangrijk om financiële redenen. Aldus Aad Oomen van Grontmij die als relatieve buitenstaander zijn licht liet schijnen over de uitdagingen in de (afval)watersector. 'Want kijken we bijvoorbeeld naar het Hoogheemraadschap van Rijnland, dan is er feitelijk een tekort van 40 procent in de binnendienst ten opzichte van de totale werklast. De planvorming, het onderzoek en de voorbereidingen van investeringen staan hierdoor onder druk.' Door de vergrijzing zal dit alleen maar nijpender worden. Om de kwetsbaarheid te verkleinen en de doelmatigheid en de kennis te vergroten, is samenwerken noodzaak, betoogde Oomens. Dat zal eerst op operationeel gebied en bij aanvullende taken gebeuren. Maar daarnaast is het belangrijk om gezamenlijk een beeld te hebben wat er moet gebeuren. Dat betekent ook op beleidsmatig gebied samen optrekken. 'Hoe je dat doet?' vroeg Oomens. 'Stapje voor stapje en op vrijwillige basis. En eerst vanuit de inhoud. Daarna kun je bepalen welke vorm je aan de samenwerking geeft.'
Platform Water Vallei & Eem is in 2008 gestart als een succesvol samenwerkingsverband van de gemeenten en het waterschap in oostelijk Utrecht en westelijk Gelderland. Annemarie Moons van Waterschap Vallei & Eem en Breunis van de Weerd, wethouder in Ede legden tijdens het symposium graag uit waar het samenwerkingsverband staat en waar het naartoe gaat.
Is bestuurlijke borging bij het Platform Water nodig?
Van de Weerd: 'Er is nu gekozen voor een samenwerkingsovereenkomst. Dat is een vorm van borging, daar zetten gemeenten hun handtekening onder. Ga je intensiever samenwerken, dan is de vraag of het handig is een aantal samenwerkingsovereenkomsten tegelijk te hebben. Maar dat moet groeien.'
Wat is de volgende stap in regionale samenwerking?
Moons: 'We moeten het van onderop blijven opbouwen. De autonomie van gemeenten moet in ieder geval blijven. Tegelijk moeten we kijken naar manieren waarop we niet knellend, maar ook niet vrijblijvend samenwerkingsverbanden kunnen opzetten.'
Wat moet er voor de voortgang gebeuren?
Van de Weerd: 'Vertrouwen is de basis voor samenwerking. Ambtelijk zie je dat techneuten goed met elkaar overweg kunnen. Daartussen zit het management. Daar is een sense of urgency nog nodig.'
Moons: 'Een volgende stap moet je tijd geven. Als we begonnen waren met structuur, dan waren we nu niet geweest waar we nu zijn.'
Afvalwaterplan dat ons bindt
Tussen de presentaties door werd met koffie en thee in de hand druk genetwerkt. Voor wie zijn mening wat luidruchtiger wilde laten horen was er de zeepkist. Als afsluiting van het ochtendgedeelte vertelde Huub Keijzers van de gemeente Weert over de procesmatige kant van samenwerken. 'Ik ben geen rioleur en werk niet bij een waterschap', zei hij, 'maar het management bij gemeenten speelt in het proces een belangrijke rol. De rioolheffing in Limburg kennen nu een bandbreedte van 61 tot 132 euro. Dat moet dus voor de deelnemende gemeenten zoveel mogelijk gelijk zijn. Verder moeten we de regionale versnippering opheffen. Dat doen we door naar vijf regio's te gaan en te komen tot een afvalwaterplan dat ons bindt. Uiteindelijk willen we bestuurders, uitvoerders en ambtenaren op een goede manier onder één noemer brengen.' Keijzers onderscheidde drie processtappen: 1. Formuleren van de basisvoorwaarden van de samenwerking; 2. Organiseren inhoud en programma; 3. Organiseren permanente samenwerking. 'Dat is onze marsroute naar besparing.'
'We willen bestuurders, uitvoerders en ambtenaren onder één noemer brengen'
Meten is weten wat je moet doen
In de afvalwaterketen is het belangrijk te meten en te monitoren om te kunnen bepalen wat je gaat uitvoeren. Jan Wisse (Waterschap Vallei & Eem) en Harry Post (gemeente Wageningen) lieten zien hoe het Platform Water dat opzet. Dit platform is een samenwerking tussen dertien Gelderse en Utrechtse gemeenten en het waterschap. Wisse: 'Waarom werken we samen? Heel eenvoudig, vanwege de drie K's: verbetering gegevensKwaliteit, minder Kwetsbaar zijn door een professioneel werkproces en Kostenvoordeel.' Inmiddels zijn ze het stadium van 'ontluikende samenwerking' voorbij en geven ze een impuls om te komen tot een 'bloeiende samenwerking'. Post liet het proces zien om een meetsysteem en een beheerorganisatie hiervoor te realiseren. In de bestuurlijke keuzes hiervoor is het motto 'vorm volgt inhoud' essentieel, net als de ongewijzigde verantwoordelijkheden voor de deelnemers. Post: 'Ik vind het vooral ook erg leuk om te zien dat het project 'Meten en Monitoren' veel energie heeft losgemaakt voor het vervolg.'
De drie K's van samenwerken: Kwaliteit, minder Kwetsbaar en Kostenvoordeel
Maximaal effect
In de totale waterketen speelt ook het drinkwaterbedrijf een rol. Peter Salverda van Vitens ging in op de (potentiële) samenwerking tussen het drinkwaterbedrijf en gemeenten/waterschappen. Met name op het gebied van beheertaken, het uitwisselen van ervaringen en 'asset management' liggen daar nog veel kansen. 'Ook hier moeten we kijken hoe we met een goede afstemming maximaal effect sorteren', zei Salverda. 'Het zijn tenslotte maatschappelijke investeringen.'
Ondersteuning van kenniscoach
Samenwerken betekent ook meestal het (anders) inrichten van de werkprocessen. 'Een frisse blik van de kenniscoach kan dan verhelderend werken', aldus Hugo Gastkemper van RIONED, die het symposium afsloot. Een kenniscoach kan bestuur, management en beleidsvormers verbinden en eraan meewerken dat de doelen van het Bestuursakkoord Water worden gehaald. De inzet van vijftien dagen van de kenniscoach krijgt de organisatie voor vijftig procent vergoed. Gastkemper: 'Belangrijk is wel dat de regio de behoefte en inzet van de kenniscoach bepaalt.'
Netwerken is net werken
Kennis delen is zeker gelukt op het symposium 'Regionale uitwerking afvalwaterketen'. Verschillende inspirerende vormen van samenwerking kwamen aan bod en werden voor vanuit diverse invalshoeken benaderd. En uit de drukbezochte afsluitende borrel bleek dat het met het netwerken en ervaringen uitwisselen ook wel in orde gekomen.
